“Звезда Востока” — бу ўша марваридни топишдир

Бундан 90 йил муқаддам нашр эта бошлаган “Звезда Востока” журнали бугунги кунда минтақадаги рус тилида чоп этилаётган саноқли адабий-бадиий журналлардан бири бўлиб, давлат кўмагида ватандошлар адабий ижодиёти ривожини кузатиб боради. Журналга 11 йилдан ортиқ вақтдан бери раҳбарлик қилиб келаётган Клаудия Панченко билан “Звезда Востока” чиларнинг бугунги куни, интернет асрида журнал бажараётган вазифа, наср,шеърият ва бошқаларга муносабат ҳақида суҳбатлашдик. 

— Клавдия Ивановна, аввало, ўзингиз журналнинг асосий миссиясини қандай белгилаган бўлардингиз?

— Қанчалик арзимас туюлмасин, аввало, журнални сақлаш! Иттифоқ парчаланганидан кейин барча мустақил давлатлар рус тилидаги қалин журналларни сақлаб қололмади (барчага маълум сабабларга кўра). Вазият интернетнинг қамрови кенгайиши, қисқалик, маълумотга интилиш ва ўқишни истамаслик билан мураккаблашади.

Ҳукумат кўмагида журналимиз 1932 йилдан бошлаб 90 йилдан ортиқ фаолият юритди. Иқтисодий, эҳтимол, сиёсий ва бошқа сабабларга кўра 2010 йилда “Звезда Востока” журнали таҳририяти “Шарқ юлдузи” журнали таҳририяти билан бирлаштирилди — битта маъмурият, умумий бош муҳаррир ва қисқартирилган штатлар.

“Шарқ юлдузи” йилига 12 марта, бизнинг журналимиз ҳозирда йилига 6 марта – икки ойда бир марта нашр этилади. Журналнинг асосий мақсади Ўзбекистондаги рус тилидаги адабий жараённи ҳеч қандай адабий йўналиш, жанр ва муаллифларга устунлик бермасдан, ютуқ ва камчиликлари билан имкон қадар холис ва ҳар томонлама акс эттиришдан иборат.

Бугунги журнал катта форматли нашрдир. Журналнинг 152 саҳифаси 11 та доимий рукнни ўз ичига олади.

Журнал Олий аттестация комиссиясининг босма нашрлар реестрига 2 та — “Санъат фалсафаси” ва “Адабиётшунослик. Адабий танқид” номлари остида киритилган. Мазкур бўлимларда чоп этилган мақолалар илмий ишлар ва диссертацияларни ҳимоя қилишда ҳисобга олинади, бу эса журналга қўшимча масъулият юклайди.

Бугунги кунда бундай тушунча адабий танқидда пайдо бўлди — “рус тилидаги адабиёт”. Қайси миллатга мансуб бўлишидан қатъи назар, ўз иши учун рус тилини танлаган киши рус тилидаги адабиётни яратади. Рус тилида ёзади. Минтақаниифодалайди. Бизнинг журналимиз айнан мана шу рус тилидаги адабиётдир.

— Марказий Осиё давлатларида давлат томонидан қўллаб-қувватланадиган шунга ўхшаш журналлар борми?

— Постсовет ҳудудидаги барча республикаларда эмас.

— “Звезда Востока” бугун Ўзбекистондан ташқарида ўқиладими? Имконият борми? Балки журнал етиб борадиган чет элликобуначилар бордир?

— Афсуски, хорижда обуначиларимиз йўқ. Қизиққанлар бор, лекин обуна бўлиш жуда қийин. Биринчидан, миллий валюта бошқача, демак, журнал учун валюта ҳисобини очиш керак, иккинчидан, пуллик почта билан боғлиқ муаммолар мавжуд.

— Яъни, почта тарқатиш ўрнатилмаганми?

— Ҳа. Ва бу ерда гап таҳририятда ҳам, журналда ҳам эмас, вазият шундайки, масалан, Канадада “Звезда Востока”га обуна бўлиш қимматроқ.

— Масалан, Россияда ҳам?

— Ҳа, Россияда ҳам. Чет эл валютаси ҳисобини талаб қиладиган рубль ҳам мавжуд. Улар бизга матнларни юборишади, биз руслар ва узоқ чет элликларни нашр қиламиз ва ҳар бирига биттадан муаллифлик нусхасини топширамиз, биз уларни имкони бўлган тўлов ўрнига муаллифларга бепул берамиз. Журналнинг қўшимча нусхаларини фақат бизнинг пулимизга тўғридан-тўғри таҳририятдан сотиб олиш мумкин.

— Яъни, журнални фақат таҳририятнинг ўзидан сотиб олиш мумкинми? Айтайлик, Тошкентда кўп бўлган босма киоскалар ҳақида нима дейиш мумкин?

— Афсуски, ҳатто республика бўйлаб ҳам журналимиз чакана савдо дўконларида сотилмайди. Чунки етказиш учун махсус одам керак, аммо биздафақат 3 та ходим бор. Киоскаларга етказиб беришни ташкил қилиш учун маош оладиган ходим, ушбу журналларни киоскаларга етказиб берадиган транспорт керак. Киоскалар энди шахсий. Ва ҳеч ким журнални сотувга олишни хоҳламайди. Яъни, журнал нусхалари сотилган ёки сотилмаганидан қатъи назар, унинг нархининг маълум фоизини киоскага тўлаш керак. Бизда бундай имконият йўқ, журнал фақат обуначилар ҳисобидан чоп қилинади. Журнални олдиндан тўлаган ва обуна бўлган одамлар уни мунтазам равишда олишади.

— Мамлакат кутубхоналари, кутубхонаси бўлган таълим ва бошқа муассасалар ҳам шундай ноёб журнални харид қилишдан манфаатдорми? Зеро, Ўзбекистонда китобхонлик маданияти амалда давлат сиёсати даражасига кўтарилди.

— Дарҳақиқат, бу ҳақда давлат даражасида кўп гапирилади. Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев эса йиғилишларнинг бирида “Звезда Востока” ва “Шарқ юлдузи”ни тўғридан-тўғри мамлакатимизнинг етакчи нашрлари деб атади,улар адабиётимизнинг бугунги кунини ёритиши билан қанчалик муҳимлигини таъкидлади. Бу журналлар республиканинг барча олий таълим муассасалари томонидан қўллаб-қувватланиши, кутубхоналарга камида 2-3 нусхада буюртма берилиши кераклиги аниқ кўрсатилган.

Лекин бундай бўлмади. Мажбурий обунани бекор қилиш тўғрисидаги фармон чиқарилгач, у эшитилди ва амалиётга татбиқ этилди, журналларни қўллаб-қувватлаш тўғрисидаги қарор давлат миқёсида китобхонлик маданияти, ўқиш учун, маънавий қадриятлар ҳақидаги адабиётларни оммалаштиришнинг аҳамияти ҳақида зарурат тўғрисида тинмай гапирилаётганига қарамай, негадир эшитилмади.

— Мамлакат Миллий кутубхонаси сизга обунами?

— Миллий кутубхона қонуний нусхаларини олади.

— Клавдия Ивановна, “Звезда Востока” ўзининг Жамоатчилик кенгашига эгами. Унга кимлар киради? Янги муаллифлар қандай пайдо бўлади, бу қандай содир бўлади? Муаллифлар билан қандай ҳамкорлик қилишда давом этасиз?

— Жамоатчилик кенгаши (10 киши) таркибига журнални иқтисодий жиҳатдан қўллаб-қувватлаш имкониятига эга бўлган гуруҳлар томонидан қўллаб-қувватланадиган журналга муаллифлик ёрдамини кўрсатувчи шахслар киради. Ёзувчилар уюшмаси раиси Сирожиддин Саид. Андрей Слоним - буюк инсон, ўқитувчи, шоир ва кўплаб санъатшунослик бўйича танқидий мақолалар муаллифи. Унинг орқасида, Катта театрининг бутун жамоаси туради. Евгений Абдуллаев машҳур Суҳбат Афлотуний бўлиб, нафақат Ўзбекистонда, балки ундан ташқарида ҳам танилган. Николай Ильин шоир, адабиётшунос ва ўзбек тилидан рус тилига таржимон. Борис Голендер — таниқли маҳаллий тарихчи. Журналда унинг мақолалари пайдо бўлганда, доим катта шов-шувга сабаб бўлади. У бир вақтлар журналда, кейин нашриётда ишлаган, яъни бу одамнинг номи ортида бутун бир журнал тарихи бор.

Артём Горохов Ёзувчилар уюшмасида ташкил этилган ёш муаллифлар адабий семинарининг раҳбари, яхши ташкилотчи, истеъдодли носир. Бу одам жуда ёш, шунинг учун унинг ҳар бир янги иши узоқ вақтдан бери маълум бўлган нарсага бутунлай янги қарашдир. Унинг ёрдами билан муаллифлар “Янги исмлар” бўлимига киритилган, чунки семинар машғулотларида янги бошланувчиларнинг ишлари кўриб чиқилади ва журнал учун бизга энг яхшилари тавсия этилади.

Анатолий Бауэр — истеъдодли наср ёзувчиси, “Звезда Востока”нинг энг кекса ходимларидан бири. Баҳодир Аҳмедов жуда ноёб шоир, Ўзбекистонда бугунги шеъриятни жиддий намоён этаётган саноқли шоирлардан бири. Саодат Комилова — филология фанлари доктори, профессор, Ўзбекистон Миллий университетининг рус адабиётшунослиги кафедраси мудири. Журнал материалларини ўқув жараёнига киритишга муваффақ бўлган малакали мутахассис. “Адабиётшунослик. Адабий танқид” рукнини асосан ушбу ўқув юрти олимлари қўллаб-қувватлаб, журналга долзарб ва жиддий илмий мақолалар юборадилар. Халқаро ва республика миқёсида ўтказилаётган анжуман ва форумлар ушбу бўлимга муносиб хорижий муаллифлар ва олимларимизни жалб этишга кўмаклашмоқда, ЎзМУ бизнинг асосий обуначимиз ва тарғиботчимиз ҳисобланади.

— Айтганингиздек, муаллиф томонидан юборилган ҳар бир материал синчковлик билан танланади. Адабий асарни баҳолаш жараёни қандай ишлайди?

— Биринчи танлов ўтказамиз — бу ерда ишлайдиган одамлар жуда саводли ва профессионал тайёргарликка эга. Филолог, фан номзоди, доцентман, кўплаб танқидий мақолалар ва иккита монография муаллифиман. Долгополова Елена Петровна ҳам фан номзоди, тилшунос. Алексей Кирдянов-Алимқулов — шоир, бир нечта тўпламлар муаллифи. Ушбу дастлабки танлов тозалаш, муҳокама қилиш, таҳлил қилишдан иборат. Шундай материаллар борки, уларда бир тўхтамга кела олмаяпмиз, кейин устозларимиз, нашриёт кенгаши аъзоларини (ёзувчилар, танқидчилар ва таржимонлар, яъни фикрини инобатга олишга арзийдиган кишиларни) жалб қиламиз ва уларнинг мулоҳазаларини инобатга оламиз.

Агар ҳижжалаб тушунтирадиган бўлсак, таъбир жоиз бўлса, унда ҳар бир асар, менимча, саволга аниқ жавоб бериши керак — муаллиф нима ҳақида ёзяпти? Матнлари буни тушунишни қийинлаштирадиган муаллифлар бор. Ва иккинчи муҳим савол — нима учун у ёзади? Бу ерда нега ва нима учун иккита асосий мезон. Ва кейин пайдо бўладиган иккинчи даражали мезонлар — у қандай ёзади, қандай воситалардан фойдаланади? Бадиий образ яратилганми? Хўш, матнни бадиий қиладиган бошқа тафсилотлар нима дея оласиз.

— Тажрибангизга асосланиб, семинарлар ўтказиш ҳақида ўйлаб кўрдингизми?

— Суҳбатимизда айтганимдек, Артём Горохов раҳбарлигида ёш ёзувчилар учун доимий адабий семинар бор. Унда нафақат ёшлар, балки асарларини муҳокама қилиш, бошқаларнинг фикрини эшитиш, ўзгалар ижоди ҳақида гапиришни хоҳлайдиган ҳар бир киши иштирок этади.

Бундан ташқари, Ёзувчилар уюшмасининг ўзида республиканинг барча ҳудудларидан келган муаллифлар иштирокида доимий равишда йирик семинарлар ўтказиб келинмоқда, уларда бугунги адабиётимизнинг туб муаммолари муҳокама қилинмоқда, уларда муаллифлар ўз асарлари, ўз нуқтаи назарлари билан сўзга чиқадилар. Бундай семинарлар натижалари асосида рус ва ўзбек тилларида муаллифлик тўпламлари, айниқса, ёш, бошланғич муаллифлар учун нашр этилмоқда. Буларнинг барчасида таҳририятимиз иштирок этади.

— Яна бир савол. Ҳозирги кунда интернет деярли ҳар бир кишига ўз ижодини дарҳол жойлаштириш ва баъзи доираларида маълум бир маъқуллаш имконини беради. Бундай шароитда бу дунёда ўз ўрнимизни бутунлай йўқотиб қўймасликда адабий журналлар ва жиддий нашрларнинг ўрни нақадар катта. Ахир, бир сўздан олдин, ўқувчининг кўзига келгунига қадар, катта даражадаги баҳолашдан ўтди. Бугунги кунда адабий сўз принципиал жиҳатдан йўқолиб қолмаслиги учун “Звезда Востока” каби журналларнинг мавжудлиги муҳимми?

— Саволга ўзингиз жавоб бериб қўя қолдингиз. Дарҳақиқат, бир томондан, бугунги кунда улкан ахборот майдони мавжуд - бу инсоният тараққиётидир, уни тўхтатиб ёки орқага қайтариб бўлмайди. Интернетдан ҳар қандай нарсани топишингиз мумкин, ҳар қандай нарса ҳақида ўқишингиз мумкин ва буларнинг барчаси деярли телефонингизга мос келади. Аммо, бошқа томондан, бу майдонга ҳамма нарса ҳеч қандай тизимсиз, танловсиз, ҳеч қандай таҳрирсиз, баҳосиз келади.

Бунда инсониятни таназзул билан таҳдид қиладиган катта салбий “лекин” бор. Инсониятнингсаводи хавф остида қолади. Ахир, бугунги кунда улар тасдиқланган академик луғатлардан деярли фойдаланишмайди. Ҳамма у ерда тугайдиган мақолалар тасодифий одамлар томонидан тузилган деб ўйламасдан, Google, “Википедия”дан жавоб излайди.

Энг ачинарлиси, одамлар ўқишни тўхтатдилар. Натижада улар катта матнни қабул қилмай қўйишди. Агар муносабат интернет даражасида қолса, яхши бўларди, лекин афсуски, у адабиётга ҳам кирди.

— Лекин истеъдод эгалари учун ҳамон “Звезда Востока” борлиги қувонарли бўлса керак?

— Албатта. Қолаверса, тўлиқ масъулият билан айта оламанки, журнал истеъдодли муаллифларни олқишлайди. Биз ҳеч қандай адабий оқимга содиқ эмасмиз. Биз ҳеч қандай адабий мактабтомондамасмиз. Бизнинг вазифамиз бугунги адабиёт ҳақида холис, ҳар томонлама фикр беришдир. Ўша марваридни топиш ва одамларга кўрсатишдир.